Problematisch smartphonegebruik en de mentale gezondheid van jongeren

Wat speelt er rondom problematisch smartphonegebruik?

• Uit verschillende studies, van onder andere de onderzoekers aan de Universiteit Utrecht , de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD), blijkt een consistente samenhang tussen problematisch smartphonegebruik en mentale klachten bij jongeren, zoals depressieve symptomen, angst, slaapproblemen en sociale problemen.
• Tegelijkertijd is het verband tussen smartphonegebruik en mentale klachten vaak complex. Er wordt bijvoorbeeld gezegd dat dit verband bidirectioneel is. Dat betekent: smartphonegebruik hangt samen met mentale klachten, maar is meestal niet de énige oorzaak.
• De verbanden verschillen daarnaast ook nog sterk per persoon en gebruik. De onderzoeken van de WHO, OECD en Europese onderzoeksinstituten benadrukken daarom dat het dus geen simpel geval is van oorzaak-gevolg waardoor smartphonegebruik op zichzelf mentale problemen veroorzaakt.

Wat is problematisch smartphonegebruik?

Door de WHO wordt problematisch smartphonegebruik niet gedefinieerd als 'veel schermtijd', maar als een gedragspatroon dat lijkt op andere vormen van gedragsverslaving. Daarbij wordt het gedefinieerd als een patroon van controleverlies, dwangmatig gedrag en negatieve gevolgen centraal staan.

Kenmerken die de WHO noemt:

• Onvermogen om het gebruik van sociale media te beheersen;
• Ontwenningsverschijnselen wanneer het patroon wordt doorbroken;
• Verwaarlozen van andere activiteiten om langer op sociale media te zitten;
• Ondervinden van negatieve gevolgen als gevolg van overmatig gebruik.

Een studie van het OECD benoemt ook:

• Moeite met stoppen of minderen;
• Gebruik om negatieve gevoelens te dempen;
• Conflicten met ouders of op school;
• Onrust, stress of irritatie zonder telefoon.

Problematisch smartphonegebruik is niet hetzelfde als een te hoge schermtijd

Over het algemeen zijn onderzoekers het erover eens dat veel op je telefoon zitten niet direct problematisch smartphonegebruik is. Het gevolg ervan bepaalt dit. Dat kan te maken hebben met controleverlies en volgens de WHO is het gevolg vooral een verslechtering van het dagelijks functioneren. Volgens het OECD ligt het "verlies van controle over het gebruik en negatieve gevolgen, niet door de hoeveelheid tijd die eraan wordt besteed".

Ook Trimbos benoemt dat veel gebruik niet direct voor problematische patronen zorgt. "Sommige jongeren zitten urenlang op hun telefoon zonder dat dit tot problemen leidt. Bij anderen veroorzaakt schermgebruik wél problemen."

Dat betekent dat het niet het volgende is:

• Veel telefoongebruik op zichzelf
• Dagelijks social media gebruiken
• Een periode van verhoogd gebruik (bijvoorbeeld tijdens lockdowns of examens)

In plaats daarvan draait problematisch smartphonegebruik om controleverlies: je móét bijvoorbeeld steeds je telefoon checken, of je merkt dat school, slaap of vriendschappen lijden onder je gebruik. De term ‘verslaving’ wordt daarnaast in wetenschappelijke context terughoudend gebruikt. In plaats van smartphoneverslaving wordt er daarom meestal gesproken van 'problematisch gebruik' of 'digitale ontregeling'.

De oorzaken en gevolgen van problematisch smartphonegebruik

Uit de onderzoeken blijkt dat het bij mentale klachten lastig is om dit direct te koppelen aan smartphonegebruik. Mentale gezondheid wordt namelijk meestal beïnvloed door veel factoren tegelijk: thuissituatie, school, persoonlijkheid, stress, slaap en sociale context. Zoals we al eerder noemden, grijpen jongeren vaker naar hun telefoon als ze zich gestrest of somber voelen, maar andersom kan problematisch gebruik mentale klachten ook versterken. Oorzaak en gevolg kunnen hierdoor door elkaar heen lopen, zoals het onderzoek van de Universiteit Utrecht ook laat zien.

Daarnaast reageren jongeren op verschillende manieren op veel schermtijd en zijn het verschillende factoren die problematisch smartphonegebruik beïnvloeden. Er zijn bijvoorbeeld ook jongeren die géén negatieve gevolgen merken bij veel smartphonegebruik. Dat maakt problematisch smartphonegebruik een complex probleem.

Waarom 'schermtijd' alleen vaak te simpel is

Eerder onderzoek naar digitale media focuste vooral op het aantal uren schermtijd, omdat dit één van de weinige meetbare indicatoren was. Het Joint Research Centre (JRC) wijst erop dat type gebruik, context en motivatie belangrijker zijn dan totale schermtijd: actief contact met vrienden is iets anders dan passief scrollen of dwangmatig checken.

Welke factoren spelen het meeste mee?

Problematisch smartphonegebruik staat dus zelden op zichzelf. Het is meestal onderdeel van een geheel, vaak complexe persoonlijke en omgevingsfactoren, die ook invloed hebben op de mentale gezondheid van jongeren. Die factoren bepalen volgens de WHO en OECD of digitaal gebruik problematisch wordt.

• Slaaptekort: een van de meest consistente factoren is slaaptekort dóór smartphonegebruik. Je smartphone erbij pakken in de avond of 's nachts kan zorgen voor korte nachten, slechtere slaapkwaliteit en daardoor meer vermoeidheid overdag. Slechte slaapkwaliteit is vaak juist weer sterk verbonden met stemming, stress en mentale problemen. Slaap is daarom vaak een tussenliggende factor. Volgens de WHO is het belangrijker om naar te kijken dan alleen het aantal uren.
• Pesten en sociale druk: online pesten en negatieve sociale interacties versterken de relatie tussen socialmediagebruik en mentale klachten.
• Angst en stress: voor angst en stress onder jongeren zijn de resultaten vergelijkbaar maar minder consistent. Sommige studies vinden dat jongeren met problematisch smartphonegebruik meer angst rapporteren, terwijl andere studies vooral wijzen op een gedeelde onderliggende kwetsbaarheid, zoals perfectionisme of sociale onzekerheid.
• Zelfbeeld en sociale vergelijking: social media speelt een belangrijke rol in het zelfbeeld van jongeren, met name voor jongeren. Platforms die visuele vergelijking stimuleren, kunnen gevoelens van onzekerheid versterken. Studies laten zien dat sociale vergelijking en idealiserende beelden samenhangen met lagere zelfwaardering en meer depressieve symptomen .
• Gezin en omgeving: de gezinssituatie en bredere omgeving werken zowel beschermend als risicovol. Duidelijke regels, emotionele steun en open communicatie verminderen de kans op problematisch gebruik, terwijl stressvolle thuissituaties of gebrek aan begeleiding het risico vergroten.
• De rol van algoritmes in het welzijn van jongeren: beleidsdocumenten, waaronder het JRC-rapport , benadrukken dat ontwerpkeuzes en platformalgoritmes invloed hebben op hoe jongeren media gebruiken, wat belangrijker is dan alleen hoe lang.

Vanwege deze invloeden kijken onderzoekers steeds minder naar schermtijd alleen en juist meer naar hoe en ook waarom jongeren hun smartphone gebruiken om te bepalen of er sprake is van problematisch smartphonegebruik.

Wanneer wordt smartphonegebruik problematisch?

Problematisch smartphonegebruik is geen alles-of-nietsfenomeen. Zoals je hebt kunnen lezen is het dus belangrijk dat het bij problematisch smartphonegebruik niet alleen gaat om schermtijd, maar om patronen over tijd, vaak gecombineerd met andere negatieve omstandigheden. Veelgenoemde signalen zijn:

• Verlies van controle over smartphonegebruik;
• Sterke onrust of irritatie zonder telefoon;
• Structureel verstoorde slaap door gebruik;
• Gebruik van de smartphone om stress, angst of somberheid te dempen;
• Terugtrekking uit offline sociale activiteiten;
• Conflicten met ouders, school of vrienden

Belangrijk is dat deze signalen vaak samen voorkomen en elkaar versterken. Jongeren kunnen bijvoorbeeld meer gaan scrollen door stress, slechter slapen door nachtelijk gebruik en daardoor weer minder veerkrachtig zijn. Vandaar dat het verband verband tussen problematisch gebruik en mentale klachten ' bidirectioneel ' wordt genoemd: het gaat twee kanten op.

Wat werkt in de praktijk: tips voor jongeren en ouders

Het opleggen van strenge regels is meestal niet effectief. Hoewel je als ouder toezicht kunt houden op smartphonegebruik en apps , is een benaderingen die gericht is op begrip, ondersteuning en zelfregulatie het meest effectief. Denk bijvoorbeeld aan:

• Aandacht voor slaap en routines: volgens de WHO kunnen vaste bedtijden, het verminderen van smartphonegebruik in de avond en het uitzetten van meldingen zowel het smartphonegebruik als mentale klachten verminderen.
• Gesprek in plaats van controle: open gesprekken over smartphonegebruik , zonder belerende toon, helpen jongeren om zelf inzicht te krijgen in hun gedrag.
• Focus op onderliggende problemen: omdat problematisch smartphonegebruik vaak samenhangt met stress, angst of somberheid, is het belangrijk om eerst naar deze onderliggende factoren te kijken. Alléén het verminderen van schermtijd is meestal niet genoeg .
• Rol van ouders en omgeving: tot slot blijkt volgens de WHO als OECD voorbeeldgedrag van ouders belangrijk. Jongeren spiegelen zich aan hoe volwassenen omgaan met hun eigen smartphonegebruik.

Vraag? Antwoord